Suni karlama, kar makinelerinin suyu çok küçük damlacıklara püskürtüp havada dondurmasıdır; katkı maddesi kullanılmaz, yalnız su ve hava. İsviçre Kar ve Çığ Araştırma Enstitüsü'nün (SLF) pist hazırlama el kitabına göre su yaklaşık 12–60 bar basınçla 0,1–1 mm'lik damlalara ayrılır; damlalar havada donar ve yerde birbirine kaynayarak kar oluşturur. Karlama, hava sıcaklığından çok neme bağlıdır: SLF'ye göre yaş termometre sıcaklığı −2 ile −4 °C arasında karlama ancak başlayabilir. Pratikte bir metreküp sudan en fazla yaklaşık 2,2 metreküp kar elde edilir. Türkiye'de örneğin Erciyes'te 154 kar makinesi vardır.
SLF'nin el kitabına göre makine karı üç aşamada oluşur:
Çekirdeklenme: Su, basınçla çok küçük damlacıklara ayrılır; bazı makineler damlaların donmasını kolaylaştıran çok küçük buz çekirdekleri de üretir.
Uçuşta donma: 0,1–1 mm'lik damlalar havada uçarken soğuk hava tarafından dondurulur.
Sinterleşme: Yere düşen taneler birbirine kaynayarak yoğun ve dayanıklı bir kar tabakası oluşturur.
Bu süreçte kara herhangi bir katkı maddesi eklenmez; SLF bu yüzden "yapay" yerine makine karı demeyi tercih eder.
İki tür makine: fan ve lans
Fan tipi (kar topu)
Lans (direk tipi)
Nasıl?
Büyük bir pervane suyu ve havayı geniş bir alana fırlatır
Yüksek bir direğin ucundan su ve basınçlı hava püskürtülür
Üretim
En büyük modeller saatte 100 m³'e kadar
Yüksek debili modeller saatte 60 m³'e kadar
Enerji
Metreküp kar başına lanslardan 3–11 kat fazla
Daha az
Artı
Daha çok kar, rüzgâra daha az duyarlı
Ucuz ve sessiz
Eksi
Daha çok enerji ve gürültü
Rüzgâra duyarlı
Hangi sıcaklıkta kar yapılır?
Karlama için belirleyici olan, hava sıcaklığı ile nemi birlikte hesaba katan yaş termometre sıcaklığıdır. Kuru havada damlaların bir kısmı buharlaşır ve çevresini soğutur; bu yüzden aynı sıcaklıkta kuru havada nemli havadan daha kolay kar yapılır.
SLF'ye göre yaş termometre sıcaklığı −2 ile −4 °C arası "sınır aralıktır": karlama ancak başlayabilir.
Kar makinesi üreticisi TechnoAlpin'e göre sezon başında (aralık ortasına kadar) karlama saatlerinin %70'ten fazlası yaş termometrenin −2 ile −5 °C arasında olduğu saatlerdir; suyun 4 °C daha soğuk olması karlamanın yaklaşık 1 °C daha sıcak bir yaş termometrede başlamasını sağlar.
Hava ne kadar soğuksa üretim o kadar yüksek ve kar o kadar kuru olur.
Karlama bu yüzden genellikle gece ve sabaha karşı, havanın en soğuk olduğu saatlerde yapılır.
Su ve enerji
SLF verisi
1 m³ sudan elde edilen kar
Teoride 2,5 m³ (400 kg/m³ yoğunlukta); pratikte en fazla yaklaşık 2,2 m³
Rüzgâr ve buharlaşma kaybı
Lans çalışmalarında %12–38; Grenoble'daki bir çalışmada %10–50
Enerji (İsveç saha ölçümleri)
Metreküp kar başına ortalama 4,3 kWh (0,6–14 arası)
Makine tipine göre enerji
Lans 0,5–1,3 kWh/m³, fan 1,4–8,4 kWh/m³
Su genellikle merkezin göletlerinden ya da depolarından gelir; kar eridiğinde su yeniden doğaya döner.
Türkiye'de suni karlama
Erciyes: Erciyes A.Ş.'nin tanıtım sayfasına göre merkezde 154 suni kar makinesi vardır; yerel basında aktarılan işletme bilgisine göre bu makineler saatte yaklaşık 3.880 m³ kar üretebiliyor.
Palandöken: Anadolu Ajansı'nın 2023'teki haberine göre merkezin teknik karlama kapasitesi saatte yaklaşık 2.600 m³'tür (başka haberlerde 2.400 m³ olarak da geçer).
Diğer merkezler için resmi ve güncel bir karlama verisine ulaşılamadı. Merkezlerin rakım ve olanaklarını Türkiye kayak merkezleri rehberinde bulabilirsin.
Makine karı pisti nasıl etkiler?
Makine karı doğal kardan çok daha yoğundur (kuru makine karı yaklaşık 400 kg/m³, taze doğal kar ortalama yaklaşık 100 kg/m³) ve küçük, küresel tanelerden oluşur. Bu yüzden sağlam ve dayanıklı, ama soğukta sert ve hızlı bir pist yüzeyi oluşturur. Kar türleri için Toz kar, ıslak kar, buzlu kar ve yapay kar rehberine bak.
Kayakçı için anlamı
Suni karlama, özellikle sezon başında ve kar yağışının az olduğu yıllarda pistlerin açık kalmasını sağlar; ama makine karı da soğuk hava ister. Bir kış aktivite tatili planlarken sezon başı tarihleri için merkezin karlama kapasitesini ve açılış duyurularını takip etmek bu yüzden önemlidir. Tarih seçimi için İlk kayak tatili nasıl planlanır? rehberine bak; grupla gidilen bir sosyal macera tatilinde bu takibi programı hazırlayan ekip yapar.
Doğadayız Paketleri
Seviyene uygun Doğadayız paketleri
Konaklama, skipass ve ekipmanın dahil olduğu, grupla yaşanan kış aktivite tatilleri.
Kayak öğrenmenin en kolay yolu: kış aktivite tatili
Bir aktivite tatili, tatilin merkezine bir sporu koyar: ulaşım, konaklama ve yemek planlıdır, sen pistte öğrenmeye odaklanırsın. Doğadayız'ın kış aktivite tatillerinde konaklama, skipass ve kayak ya da snowboard ekipmanı her pakette yer alır; eğitim paketlerinde Türkiye Kayak Federasyonu'na bağlı eğitmenlerle temel ders verilir, tecrübe paketlerinde pistte kendi seviyende pratik yaparsın.
Programı farklı kılan grup: benzer seviyedeki insanlarla aynı pistte olmak, akşamları birlikte yemek ve gece eğlenceleri, her an yanında bir grup lideri. Tek başına katılanlar da ilk günden bu sosyal macera tatilinin bir parçası olur. Bu yüzden programlarımızı bir sosyal macera tatili olarak tanımlıyoruz.
Kar makineleri suyu basınçla çok küçük damlacıklara püskürtür; damlalar havada donar ve yerde birbirine kaynayarak kar oluşturur. Katkı maddesi kullanılmaz, yalnız su ve hava.
Suni kar kaç derecede yapılır?
Belirleyici olan yaş termometre sıcaklığıdır (sıcaklık ve nem birlikte). SLF'ye göre yaş termometre −2 ile −4 °C arasında karlama ancak başlayabilir; hava ne kadar soğuk ve kuruysa üretim o kadar yüksek olur.
Bir metreküp sudan ne kadar kar yapılır?
SLF'ye göre teoride 2,5 metreküp, pratikte en fazla yaklaşık 2,2 metreküp kar elde edilir. Rüzgâr ve buharlaşma nedeniyle suyun bir kısmı kaybolur.
Erciyes'te suni kar var mı?
Evet. Erciyes A.Ş.'nin verdiği bilgiye göre merkezde 154 kar makinesi bulunur.
Pistteki kar her gün aynı değildir. İsviçre Meteoroloji Ofisi'nin tanımlarına göre toz kar henüz sıkışmamış taze kardır; sert kar erime-donma ya da rüzgârla sıkışmış kardır, en uç hâli kabuktur; mısır (bahar) karı gündüz güneşle yüzeyi çözülen nemli kardır ve ilkbaharda tipiktir. Yapay kar (bilim insanlarının tercih ettiği adıyla makine karı) ise İsviçre Kar ve Çığ Araştırma Enstitüsü'ne (SLF) göre doğal kardan çok daha yoğundur (taze doğal kar ortalama ~100 kg/m³, kuru makine karı ~400 kg/m³) ve 0,1–1 mm'lik küçük, yuvarlak tanelerden oluşur. Bu yüzden makine karı daha dayanıklı ama daha sert bir pist oluşturur.
Kayak pistleri, sektörde ratrak diye anılan paletli pist hazırlama araçlarıyla hazırlanır. İsviçre Kar ve Çığ Araştırma Enstitüsü'nün (SLF) el kitabına göre aracın önündeki bıçak karı taşır ve yüzeyi düzler, arkasındaki freze karı sıkıştırıp tanelerini kırarak pürüzsüz, dayanıklı bir yüzey oluşturur; vinç (halat) ise dik yamaçların hazırlanmasını sağlar. SLF'ye göre en iyi hazırlama zamanı pistler kapandıktan kısa süre sonradır: akşam hazırlanan bir pist, sabaha karşı hazırlanandan sabah saatlerinde iki kattan fazla dayanıklıdır. Pist çalışması sırasında pistler kapalıdır; Alman Alp Kulübü'ne göre özellikle vinç kullanılırken hayati tehlike vardır.
İlk kayak tatilini planlamanın en kolay yolu sırayı doğru kurmaktır: seviyeni belirle → merkezi seç → en az 2–3 gün pist zamanı ayır → sömestr kalabalığını hesaba katarak tarih seç → eğitim, ekipman, skipass ve konaklamayı birlikte planla → kıyafetini hazırla → güvenlik ve sigortayı kontrol et. Hiç kaymamış biri için eğitim alanı geniş bir merkez (ör. Erciyes) ve eğitmenli ders şarttır. Tüm bu parçaları tek pakette toplayan bir kış aktivite tatili, ilk deneyimde en az hata yapılan yoldur.
