Kenar değişimi, bir dönüşün bitişinden yenisinin başlangıcına geçerken kayakların bir kenardan öbür kenara yatırılmasıdır. Bu geçişte kütle merkezin ile kayakların yer değiştirir: gövden yeni dönüşün içine doğru ilerlerken kayaklar düzleşir ve yeni kenarlarına yatar. Basınç yönetimi ise bu sırada basıncı dış kayağa yönlendirmek, kayak boyunca öne-arkaya ayarlamak ve bükülme-uzanmayla büyüklüğünü düzenlemektir. PSIA'nın temel ilkelerine göre kenar açısı eğilme ve angulasyonla, kayakların dönmesi ise üst gövdeden bağımsız bacak hareketleriyle kontrol edilir.
Paralel bir dönüşte kayaklar, dönüşün içine bakan kenarları üzerinde ilerler. Bir sonraki dönüşe geçmek için bu kenarları bırakıp öbür kenarlara geçmen gerekir. Amerikan profesyonel kayak eğitmenleri derneği PSIA'nın teknik el kitabından aktarılan tanıma göre bu geçiş, dönüşün bitiş evresinde başlar ve yeni dönüşün başlangıcına kadar sürer. Bu sırada kütle merkezin ile kayakların yer değiştirir: dönüşün içinde kalan gövde, yeni dönüşün içine geçer; kayaklar da gövdenin öbür yanına.
Kanada kayak eğitmenleri birliği CSIA bunun nedenini fizikle açıklar: dönüşte merkezcil kuvvet varken kütle merkezi dönüşün içine gitmelidir; kuvvet arttıkça gövde daha fazla içeride olur. Dönüş yön değiştirdiğinde gövde de yan değiştirmek zorundadır.
PSIA'nın beş temel ilkesi
PSIA'nın 2014'te ulusal standartlarına aldığı beş temel ilke, kenar ve basınç yönetiminin çerçevesidir:
Kütle merkezinin destek tabanına göre konumunu kontrol ederek basıncı kayak boyunca yönlendir.
Basıncı kayaktan kayağa ve dış kayağa doğru yönlendir.
Kenar açısını eğilme (inclination) ve angulasyonun bir bileşimiyle kontrol et.
Kayakların dönmesini, üst gövdeden ayrı, bacak rotasyonuyla kontrol et.
Kayak ile kar arasında oluşan basıncın büyüklüğünü ayarla.
Bu ilkeleri carving tekniği rehberinde dönüş kalitesi açısından da ele aldık.
1. Kenarı bırakmak
Geçiş, eski kenarı bırakmakla başlar. CSIA'ya göre kenar bırakma, kayakların kenar açısını öngörülebilir ve kontrollü biçimde azaltmaktır ve eğitimde sıklıkla gözden kaçar. Kenar zamanında bırakılmazsa kayaklar eski dönüşte kalır ve yeni dönüşe ancak döndürülerek, kaydırılarak girilir. Kenar bırakmanın temeli yan kaymadır.
Kenarı bırakmanın iki yolu vardır ve ikisi de durumuna göre kullanılır:
Yol
Ne olur?
Nerede işe yarar?
Gövde kayakların üzerinden geçer
Yeni dış bacak uzanır, gövde yeni dönüşün içine doğru ilerler
Orta ve uzun dönüşler, düzgün pist
Kayaklar gövdenin altından geçer
Eski dış bacak bükülüp kısalır, gövde yerinde kalırken kayaklar altından yan değiştirir
Kısa dönüşler, tümsekler, yüksek hızda dinamik geçişler
Bu iki yol İngilizce kaynaklarda "crossover" ve "crossunder" diye anılır; ama dernekler bu terimleri herkese açık metinlerinde tanımlamaz. Kayak antrenörü Ron LeMaster'ın Norveç Kayak Federasyonu seminerindeki özeti aynı mantıktadır: yeni dönüşe devrilmek için ya alt ayağın desteğini kaldırırsın ya da üst gövdeyi daha düz bir hatta götürürsün.
2. Yeni kenarı oturtmak
PSIA'nın değerlendirme rehberine göre iyi bir geçişte:
İki kayak da karla temas halindedir.
İki kayak dönüşe birlikte yönlendirilir.
Kenar açısı alt bacaktan, üst gövdeden bağımsız başlar.
Geçiş boyunca hafif bir kontra ilişki görünür: gövde, kayakların gittiği yönden biraz daha aşağıya bakar.
Gövde sabit kalırken bacaklar altında serbestçe hareket eder.
Kenar açısı arttıkça kayağın karla temas alanı azalır ve basınç artar; PSIA bunu kenar ve basıncın birbirine bağlı olmasının nedeni olarak açıklar.
3. Basıncı dış kayağa yönlendirmek
CSIA'ya göre dış kayak dönüşte en fazla tutuşu sağlar: daha büyük kenar açısı ve daha çok basınç dış kayakta oluşur, dış bacak daha uzanık ve dolayısıyla daha güçlüdür. Ağırlık, ayak bileği, diz ve kalçanın bükülüp uzanmasıyla bir kayaktan öbürüne aktarılır.
Bu, iç kayağın işe yaramadığı anlamına gelmez. PSIA iki kayağın da karda kalmasını ve dönüşe birlikte yönlendirilmesini ister. "Bütün ağırlık dış kayağa" gibi kesin oranlar derneklerin metinlerinde yoktur.
4. Ön-arka basınç
CSIA'nın açıklamasıyla basıncı öne almak kayağın kendiliğinden dönme eğilimini artırır, arkaya almak azaltır. Gövdenin hangi eklemle hareket ettiği bunu belirler:
Hareket
Kütle merkezi nereye gider?
Ayak bileğini bükmek
Öne
Kalçayı bükmek
Öne
Dizi bükmek
Arkaya
Yani "dizlerini bük" talimatı tek başına seni geriye oturtabilir; ayak bileği bükülmesi olmadan diz bükülmesi ağırlığı kuyruklara taşır. PSIA'nın değerlendirme rehberindeki gösterge de budur: iki alt bacak benzer öne açıyla durmalıdır. Duruş için kayakta doğru temel duruş rehberine bak.
5. Basıncın büyüklüğünü ayarlamak
CSIA, bükülme ve uzanmayı bir arabanın süspansiyonuna benzetir: karla teması ve basıncın büyüklüğünü kontrol ederler.
Yukarı yükten kurtarma: Geçişte uzanarak kayakların yükünü hafifletirsin; düzgün pistte ve yeni başlayanlarda yaygındır.
Aşağı yükten kurtarma: Geçişte hızla bükülerek yükü alırsın; CSIA tümseklerde bu hareketi örnek verir.
PSIA'ya göre carving yüksek basınçlı bir dönüştür; bükülme ve uzanma basıncı yönetmenin kritik parçalarıdır ama tek etken değildir. Yumuşak karda fazla basınç kayağın gömülmesine yol açabilir. Kar koşullarına göre ayarı değişken kar koşullarında kayak rehberinde anlattık.
Zamanlama
CSIA zamanlamayı bir hareketin ne zaman, ne kadar süre ve ne şiddetle yapıldığı diye tanımlar. Kenar değişimindeki tipik zamanlama hataları:
Hata
Sonuç
Düzeltme
Kenarı geç bırakmak
Kayaklar eski dönüşte kalır, yeni dönüşe döndürerek girilir
Bitiş evresinde kenarı bırakmaya başla
Önce üst kayağı açmak (stem)
Kayaklar sabana açılır
İki kenarı birlikte bırak, alt kayağa odaklan
Gövdeyi omuzlarla döndürmek
Kayaklar kayar, kenar tutmaz
Dönüşü bacaklarla başlat, gövde sakin
Yalnız dizleri bükmek
Ağırlık kuyruklara kaçar
Ayak bileğini de bük, alt bacaklar öne açılı
Bütün yükü iç kayakta bırakmak
Kayak kayar, denge kaybı
Basıncı dış kayağa yönlendir
Baton batırma da zamanlamaya yardım eder: LeMaster'a göre geçişte yanal destek sağlar. Baton ritmini kayakta baton kullanımı rehberinde anlattık.
Akıcı geçiş, akıcı gün
Kenar değişimi oturduğunda dönüşler birbirine kesintisiz bağlanır ve aynı pist çok daha keyifli hale gelir; bu da bir aktivite tatilinde ilerlemeyi en net hissettiğin andır. Doğadayız'ın tüm kış paketlerinde konaklama, skipass ve ekipman dahildir; eğitmenli ders ise temel eğitim paketlerine aittir. Gün sonunda birbirinin videosuna bakıp "geçişin ne kadar akıcılaştı" diye konuşmak da bir sosyal macera tatilinin keyiflerindendir. Programlar için kış aktivite tatilleri sayfasına bak.
Doğadayız Paketleri
Seviyene uygun Doğadayız paketleri
Konaklama, skipass ve ekipmanın dahil olduğu, grupla yaşanan kış aktivite tatilleri.
Kayak öğrenmenin en kolay yolu: kış aktivite tatili
Bir aktivite tatili, tatilin merkezine bir sporu koyar: ulaşım, konaklama ve yemek planlıdır, sen pistte öğrenmeye odaklanırsın. Doğadayız'ın kış aktivite tatillerinde konaklama, skipass ve kayak ya da snowboard ekipmanı her pakette yer alır; eğitim paketlerinde Türkiye Kayak Federasyonu'na bağlı eğitmenlerle temel ders verilir, tecrübe paketlerinde pistte kendi seviyende pratik yaparsın.
Programı farklı kılan grup: benzer seviyedeki insanlarla aynı pistte olmak, akşamları birlikte yemek ve gece eğlenceleri, her an yanında bir grup lideri. Tek başına katılanlar da ilk günden bu sosyal macera tatilinin bir parçası olur. Bu yüzden programlarımızı bir sosyal macera tatili olarak tanımlıyoruz.
Dönüşün bitişinde eski kenarlar bırakılır, kütle merkezi ile kayaklar yer değiştirir ve kayaklar yeni kenarlarına yatırılır. Bu, ya yeni dış bacağı uzatıp gövdeyi kayakların üzerinden yeni dönüşün içine götürerek ya da eski dış bacağı bükerek kayakları gövdenin altından geçirerek yapılır.
Kayakta ağırlık hangi kayağa verilir?
Dönüşte basınç ağırlıklı olarak dış kayağa yönlendirilir; CSIA'ya göre dış kayak en fazla tutuşu sağlar ve dış bacak daha güçlüdür. Ancak PSIA iki kayağın da karda kalmasını ve birlikte yönlendirilmesini ister; sabit bir yüzde yoktur.
Kayakta öne mi arkaya mı yüklenmeli?
Ortada dengede kalıp gerektiğinde ayarlanmalı. CSIA'ya göre basıncı öne almak kayağın kendiliğinden dönmesini artırır, arkaya almak azaltır. Yalnız dizleri bükmek ağırlığı arkaya kaçırır; ayak bileği de bükülmeli.
Carving, kayağın yana kaymadan kendi kenarı üzerinde ilerlediği dönüştür. Uluslararası Kayak Federasyonu'nun tanımına göre saf bir carving dönüşünde kayağın kuyruğu, ucunun açtığı izi tam olarak izler ve yana kayma olmaz; karda iki ince çizgi kalır. Dönüşün yarıçapını kayağın kenar açısı, bel (sidecut) yarıçapı ve kayağın bükülmesi belirler: kayak ne kadar çok yatırılırsa dönüş o kadar sıkılaşır. Kaymalı (skidded) dönüşte ise kayak dönüş yolunun üzerinde döner ve yana kayar. Amerikan eğitmen derneği PSIA'ya göre iyi bir dönüşte kenarlar, kayaklar eğim çizgisine dönmeden önce değiştirilir ve kenar açısı dönüş boyunca kademeli artıp azalır.
Paralel kayağa geçiş tek bir adımda değil, bir ara aşamayla olur: kar sabanı → kar sabanı christie → temel paralel dönüş. Kar sabanı christie'de dönüşe kar sabanıyla başlarsın ve dönüş sırasında iç kayağı dış kayağın yanına getirerek paralel bitirirsin. Amerikan eğitmen derneği PSIA'ya göre eşleştirmeyi kolaylaştıran şey, iç bacağı gevşetip dış kayağa basmaktır; deneyim arttıkça eşleştirme dönüşün daha başına kayar. Gerçek paralel dönüşte ağırlık, dönüş başlamadan yeni dış kayağa aktarılır ve bu hareket sakin bir üst gövdenin altında bacaklardan gelir.
Kayakta dönüş boyunun metre cinsinden resmî bir tanımı yoktur; eğitmen dernekleri bunu genellikle pistin genişliğine göre anlatır. PSIA-NW'ye göre kısa dönüşler yaklaşık bir ratrak genişliği ya da daha dar, orta dönüşler bir buçuk ile üç ratrak genişliği arasındadır. Kısa dönüşlerde bacak rotasyonu, baton batırma ve gövde-bacak ayrışması öne çıkar; uzun dönüşlerde ise sabit bir gövde, kenar ve basınç belirleyicidir ve dönüş şeklini büyük ölçüde kayağın bel kavisi verir. Hız, frenleyerek değil dönüşün şekli ve tamamlanmasıyla kontrol edilir.
