Çığ Nasıl Oluşur? Kar Tabakaları, Zayıf Katman ve Eğim
Çığ, eğimli bir yamaçtaki karın aniden kayarak aşağı akmasıdır. Ölümlü çığların büyük çoğunluğu levha çığıdır: kar örtüsünün içinde zayıf bir katman vardır; üzerindeki bağlı kar tabakası (levha) bir yük altında bu katmanda kırılır ve geniş bir alan birden kopar. İsviçre Kar ve Çığ Araştırma Enstitüsü'ne (SLF) göre çığ ölümlerinin %90'ından fazlası levha çığlarından kaynaklanır. Kuru levha çığı için genelde en az 30° eğim gerekir; insan tarafından tetiklenen çığların başladığı eğim ortalama 38–39° civarındadır. Riski artıran başlıca etkenler yeni kar, rüzgârın taşıdığı kar, sıcaklık değişimleri ve kar örtüsündeki kalıcı zayıf katmanlardır (yüzey kırağısı, köşeli taneler, derinlik kırağısı). Avrupa Çığ Uyarı Servisleri (EAWS) bu durumları beş tipik çığ sorunu altında toplar.
Bağlı bir kar tabakası, altındaki zayıf katmanda kırılır ve geniş bir alan birden kopar
SLF'ye göre çığ ölümlerinin %90'ından fazlası
Gevşek kar çığı
Tek bir noktadan başlar, aşağı indikçe armut şeklinde genişler
Genelde 40° civarı ve üzeri eğimlerde
Islak kar çığı
Isınma ya da yağmurla kar örtüsü suya doyar ve dayanımını kaybeder
Bahar ve öğleden sonra
Kayan kar çığı (glide)
Tüm kar örtüsü, düz kaya ya da çimen zemin üzerinde kayar
SLF'ye göre insan tarafından tetiklenemez; zamanlaması tahmin edilemez
Levha ve zayıf katman
Kar örtüsü, her kar yağışıyla üst üste binen katmanlardan oluşur. Bazı katmanlar sıkı ve bağlıdır, bazıları gevşek ve zayıftır. Schweizer, Jamieson ve Schneebeli'nin 2003 tarihli derlemesine göre levha çığının üç bileşeni vardır:
Levha: Bağlı, birlikte hareket eden kar tabakası. İnsan tetiklemeli çığlarda ortalama kalınlık yaklaşık 0,5 metredir.
Zayıf katman: Levhanın altındaki, bağları zayıf kar katmanı.
Tetik: Ek yük. Bir kayakçının ağırlığı, yeni kar ya da rüzgârın taşıdığı kar olabilir.
Aynı derlemeye göre zayıf bir katman yoksa yeni kar ya da rüzgâr kar örtüsünün dengesini bozmaz. Yani çığın anahtarı, çoğu zaman gözle görülmeyen zayıf katmandır.
Kalıcı zayıf katmanlar
Bazı zayıf katmanlar haftalarca, hatta tüm sezon boyunca kar örtüsünün içinde kalır:
Yüzey kırağısı: Açık ve soğuk gecelerde kar yüzeyinde büyüyen tüy gibi kristaller. Üzeri yeni karla örtülünce gömülü bir zayıf katman olur.
Köşeli taneler: Kar örtüsünün içinde büyük sıcaklık farkı olduğunda oluşan, birbirine zayıf bağlı taneler.
Derinlik kırağısı: Zemine yakın, iri ve köşeli kristaller; özellikle ince kar örtüsünde ve soğuk havada gelişir.
Kar kristallerinin yerde nasıl dönüştüğünü kar nasıl oluşur? rehberinde anlattık.
Eğim: 30–45 derece
Eğim
Levha çığı açısından
30°'nin altı
Kuru levha çığı nadirdir (ama daha dik bir yamacın altındaysan çığın yolunda olabilirsin)
30–45°
Avalanche Canada'ya göre çığların büyük çoğunluğu bu aralıkta başlar
Ortalama 38–39°
İnsan tetiklemeli 809 çığda başlangıç eğiminin ortalaması (Schweizer vd. 2003)
45°'nin üstü
Levha çığı daha seyrek; gevşek kar çığları ise bu dik yamaçlarda tipiktir
Bazı kaynaklar bu aralığı 50°'ye kadar uzatır. Eğimi göz kararı tahmin etmek zordur; uzmanlar eğim ölçer ya da topoğrafik harita kullanır.
Çığı tetikleyen etkenler
Schweizer vd. çığ oluşumunu beş katkı faktörüyle açıklar: arazi, yağış, rüzgâr, sıcaklık ve kar örtüsünün katmanlaşması.
Yeni kar: Derlemeye göre 30–50 cm yeni kar kritik olabilir; koşullar olumsuzsa 10–20 cm bile yeter. Yağışın hızı da önemlidir: kısa sürede yağan çok kar, kar örtüsüne alışma zamanı tanımaz.
Rüzgâr: Yeni kardan sonra en etkin faktördür. Rüzgâr karı sırtın rüzgâr almayan tarafına taşır ve orada kalın, sıkı rüzgâr levhaları ve saçaklar (korniş) oluşturur.
Sıcaklık: Hızlı ısınma, güneş ve yağmur, kar örtüsünü zayıflatıp ıslak çığlara yol açar. Uzun soğuk dönemler ise köşeli taneler gibi zayıf katmanların gelişmesine yardım eder.
Yön ve yükseklik: SLF'nin İsviçre verilerine göre kuzeye bakan yamaçlarda risk güneye bakanlara göre yaklaşık iki kat, 2.700 metrede ise 1.900 metreye göre dört kattan fazladır.
EAWS'nin beş tipik çığ sorunu
Avrupa Çığ Uyarı Servisleri (EAWS) çığ bültenlerinde durumu beş tipik çığ sorunu ile tanımlar:
Çığ sorunu
Ne demek?
Yeni kar
Yeni yağan karın oluşturduğu tehlike
Rüzgâr levhası
Rüzgârın taşıyıp biriktirdiği kar
Kalıcı zayıf katman
Kar örtüsünün içinde uzun süre kalan zayıf katmanlar; en sinsi sorun
Meteoroloji Genel Müdürlüğü'nün (MGM) "Çığdan Korunma Yolları" broşürüne göre Türkiye'de çığ riski en çok ülkenin kuzeydoğusunda ve doğusunda, çoğunlukla 1.000 metrenin üzerindeki alanlarda görülür. Kayak merkezlerinde pist dışına çıkmanın riskleri ve Türkiye'deki örnekler için pist dışı kayakta çığ riski rehberine bak.
Açık pistler ve pist dışı
Açık ve işaretli pistler, kayak merkezinin çığ güvenliği çalışmaları kapsamında korunur. Çığ riski asıl olarak kapalı pistlerde, pist sınırlarının dışında ve pist dışı (off-piste) alanlarda söz konusudur. Pist dışına yalnız çığ eğitimi almış, çığ ekipmanı (çığ vericisi, sonda, kürek) taşıyan ve yerel rehberle hareket eden kişiler çıkmalıdır.
Dağı tanıyarak kaymak
Çığ bilgisi, işaretli pistlerde kalan bir kayakçı için bile dağı daha iyi anlamak demektir. Birkaç günü dağda geçirdiğin bir aktivite tatilinde, kapalı pist tabelalarının ve pist sınırlarının neden önemli olduğunu yerinde görürsün. Doğadayız'ın kış paketlerinde konaklama, skipass ve ekipman dahildir. Grupla birlikte kayarken kurallara birlikte uymak ve birbirini kollamak ise bir sosyal macera tatilinin temelidir. Programlar için kış aktivite tatilleri sayfasına bak.
Doğadayız Paketleri
Seviyene uygun Doğadayız paketleri
Konaklama, skipass ve ekipmanın dahil olduğu, grupla yaşanan kış aktivite tatilleri.
Kayak öğrenmenin en kolay yolu: kış aktivite tatili
Bir aktivite tatili, tatilin merkezine bir sporu koyar: ulaşım, konaklama ve yemek planlıdır, sen pistte öğrenmeye odaklanırsın. Doğadayız'ın kış aktivite tatillerinde konaklama, skipass ve kayak ya da snowboard ekipmanı her pakette yer alır; eğitim paketlerinde Türkiye Kayak Federasyonu'na bağlı eğitmenlerle temel ders verilir, tecrübe paketlerinde pistte kendi seviyende pratik yaparsın.
Programı farklı kılan grup: benzer seviyedeki insanlarla aynı pistte olmak, akşamları birlikte yemek ve gece eğlenceleri, her an yanında bir grup lideri. Tek başına katılanlar da ilk günden bu sosyal macera tatilinin bir parçası olur. Bu yüzden programlarımızı bir sosyal macera tatili olarak tanımlıyoruz.
Çığların büyük çoğunluğu levha çığıdır: kar örtüsünün içindeki zayıf bir katmanın üzerindeki bağlı kar tabakası, bir yük altında bu katmanda kırılır ve geniş bir alan birden kopar. SLF'ye göre çığ ölümlerinin %90'ından fazlası levha çığlarından kaynaklanır.
Çığ hangi eğimde olur?
Kuru levha çığı için genelde en az 30° eğim gerekir. Avalanche Canada'ya göre çığların büyük çoğunluğu 30–45° arasında başlar; insan tetiklemeli 809 çığda başlangıç eğiminin ortalaması 38–39° civarındaydı.
Ne kadar yeni kar çığ riskini artırır?
Schweizer ve arkadaşlarının derlemesine göre 30–50 cm yeni kar kritik olabilir; koşullar olumsuzsa 10–20 cm bile yetebilir. Rüzgâr, yeni kardan sonra en etkin faktördür.
İşaretli ve açık pistler çığa karşı güvenceye alınır; pist dışı ise değildir ve tamamen kişinin kendi sorumluluğundadır. Türkiye'de bile pist dışına çıkan kayakçılar çığ nedeniyle hayatını kaybetti: Erciyes'te 2022'de, Palandöken'de 2024'te. Pist dışına çıkmayı düşünüyorsan üç şart vardır: çığ bültenini okumak (Avrupa ölçeğinde 1–5; ölümlerin yaklaşık yarısı 3. seviyede olur), gruptaki herkesin çığ vericisi, sonda ve kürek taşıması ve bunları kullanmayı eğitimle öğrenmiş olması. Çığa gömülen birinin hayatta kalma olasılığı ilk 10–18 dakikada %90'ın üzerindeyken sonra keskin biçimde düşer; kurtarma, yanındaki arkadaşlarına kalır.
Çığ bülteni, bir bölgedeki çığ tehlikesini 1'den 5'e kadar bir ölçekle, hangi yön ve yüksekliklerde ve hangi çığ sorunuyla beklendiğini gösteren günlük tahmindir. Avrupa'da ölçeği Avrupa Çığ Uyarı Servisleri (EAWS) belirler: 1 düşük, 2 orta, 3 belirgin, 4 yüksek, 5 çok yüksek. Seviye, kar örtüsünün ne kadar dengesiz olduğuna, bunun kaç yamaçta görüldüğüne ve beklenen en büyük çığın boyutuna göre verilir. Önemli bir ayrıntı: İsviçre Kar ve Çığ Araştırma Enstitüsü (SLF) ve EAWS verilerine göre çığ ölümlerinin yaklaşık yarısı 3. seviyede (belirgin) yaşanır; çünkü bu seviye sık verilir ve insanlar tehlikeyi küçümser. Bülten bölgesel bir tahmindir; tek bir yamaçtaki durumu söyleyemez ve yerinde değerlendirmenin yerini tutmaz. Türkiye'de 1–5 seviyeli günlük bir bölgesel çığ bülteni yayımlanmaz; Bansko için Bulgaristan Çığ Derneği bülten yayımlar.
Kar, bulutlarda su buharının doğrudan buza dönüşmesiyle büyüyen buz kristallerinden oluşur. Bulut damlaları 0 °C'de hemen donmaz; aşırı soğumuş halde sıvı kalır. Caltech fizikçisi Kenneth Libbrecht'e göre çoğu damla yaklaşık −10 °C civarında, havadaki bir toz zerresi gibi bir donma çekirdeği sayesinde donar; −40 °C'nin altında ise hiçbir damla sıvı kalamaz. Donan kristal, çevresindeki buharı üzerine çekerek büyür. Kristalin şeklini sıcaklık, ne kadar karmaşık olacağını ise nem belirler: yaklaşık 0 ile −4 °C arasında ince plakalar, −4 ile −10 °C arasında sütun ve iğneler, −10 ile −22 °C arasında yeniden plakalar oluşur; klasik altı kollu yıldız (dendrit) yaklaşık −15 °C civarında ve nemli havada büyür. Yere düşen kar ise sıcaklık ve rüzgârla dönüşmeye devam eder; pistte hissettiğin kar bu dönüşümün sonucudur.
