Dağlar havayı yükselmeye zorlar: yükselen hava soğur, içindeki nem yoğunlaşır ve bulut ile yağış çok kısa sürede oluşabilir. Sıcaklık yükseldikçe düşer; ortalama olarak her 1.000 metrede yaklaşık 6,5 °C (İngiltere Meteoroloji Ofisi'nin pratik ölçüsüyle her 300 metrede yaklaşık 2 °C). Rüzgâr yükseklikle güçlenir ve sırtlarda hızlanır; dağın öbür yüzünde föhn gibi ılık ve sert rüzgârlar esebilir. Gece vadilerde biriken soğuk hava (enverziyon) sabah zirveyi vadiden ılık yapabilir. Bu yüzden vadideki hava, zirvede olanı göstermez. Türkiye'de Meteoroloji Genel Müdürlüğü (MGM) kayak merkezleri için ayrı 5 günlük tahmin ve kar kalınlığı yayımlar.
ABD Ulusal Hava Durumu Servisi'nin (NWS) tanımıyla orografik yükselme, havanın arazi tarafından yükselmeye ve soğumaya zorlanmasıdır. Hava yeterince soğursa içindeki su buharı yoğunlaşır ve bulut oluşur; bu yüzden yüksek arazide daha yaygın bulutluluk ve daha çok yağış görülür.
Dağlarda havanın hızla değişmesinin temel nedeni budur: ovada açık görünen bir gökyüzü, aynı hava kütlesi dağın yamacına tırmandığı anda buluta ve kara dönüşebilir. Kar kristallerinin bu bulutlarda nasıl oluştuğunu kar nasıl oluşur? rehberinde anlattık.
Yükseldikçe ne kadar soğur?
Ölçü
Soğuma
Kaynak
Kuru (doymamış) hava
1.000 m'de 9,8 °C
NWS
Doymuş (bulut içindeki) hava
Kuru havadan daha yavaş; sabit değildir, havanın sıcaklığına ve basıncına bağlıdır
NWS
Standart atmosfer ortalaması
1.000 m'de 6,5 °C
Amerikan Meteoroloji Derneği
Dağcılar için pratik ölçü
Her 300 m'de yaklaşık 2 °C
Met Office
Tek ve sabit bir rakam yoktur; ama yaklaşık 6,5 °C/km iyi bir başlangıç ölçüsüdür. Örneğin kayak merkezinin tabanıyla zirvesi arasında 1.000 metre fark varsa, zirve ortalamada 6–7 °C daha soğuktur. Üstüne rüzgâr eklenince hissedilen sıcaklık daha da düşer; bunu rüzgâr soğuğu rehberinde anlattık.
Kuru ve nemli hava arasındaki fark bir sonraki başlığın, föhnün de anahtarıdır.
Föhn: dağın öbür yüzündeki ılık rüzgâr
İsviçre Meteoroloji Ofisi'nin (MeteoSwiss) anlatımıyla föhnde:
Rüzgârüstü yamaçta hava yükselir, bulut ve yağış oluşur; sırtın üzerinde föhn duvarı denen bir bulut duvarı görülür.
Rüzgâraltı yamaçta hava alçalırken sıkışarak ısınır, nemi düşer ve bulutlar dağılır: hava ılık, rüzgârlı, kuru ve görüş yüksektir.
Rüzgâraltı yamaçlara inen bu ılık ve kuru akımlarda rüzgâr sık sık fırtına şiddetine ulaşır.
Bazen rüzgâraltı yamaç da bulutlu kalır; buna karanlık föhn (Dimmerföhn) denir.
Kayakçı için anlamı: dağın bir yüzünde kar yağarken öbür yüzünde güneş açabilir; ama güneşli yüzde de rüzgâr çok sert olabilir. NWS bu rüzgârın ABD'deki adının chinook olduğunu da belirtir.
Rüzgâr yükseldikçe güçlenir
İngiltere Meteoroloji Ofisi'ne (Met Office) göre rüzgâr yükseklikle güçlenir ve sırtlarda ve zirvelerde hızlanır. Etkisi:
Ani rüzgâr hamlesi
Etkisi
Saatte yaklaşık 50–65 km üzeri
Dengeyi etkileyebilir
Saatte yaklaşık 80 km üzeri
Yürümek zorlaşır
Saatte yaklaşık 110 km üzeri
İlerlemek neredeyse imkânsız
Vadide hafif esen bir rüzgâr, zirvede çok daha sert olabilir. Hava koşulları nedeniyle program değişirse ne olduğunu kayak tatilinde hava koşulları rehberinde anlattık.
Gündüz ve gece rüzgârları
NWS'e göre dağlarda rüzgâr günün saatine göre yön değiştirir:
Vadi rüzgârı: Gündüz, ısınan yamaçlar boyunca vadiden yukarı eser.
Dağ rüzgârı: Gece, soğuyan ağır hava yamaçlardan aşağı akar (katabatik akış).
Enverziyon: vadi soğuk, zirve ılık
Normalde yükseldikçe hava soğur. Ama açık ve sakin gecelerde yer ışıma ile hızla soğur ve soğuk hava vadilerde birikir; bu duruma sıcaklık terselmesi (enverziyon) denir. NWS'e göre bu tür enverziyon gece oluşur ve gün doğumundan sonra genellikle çabuk dağılır. Sonuç: sabah vadide sis ve dondurucu soğuk varken zirve güneşli ve daha ılık olabilir. MGM'nin tahmin menüsünde ayrıca bir Enverziyon Tahmini bölümü bulunur.
Mercek bulutları: rüzgârın görünür uyarısı
Nemli ve kararlı hava bir sırtı aşarken rüzgâraltında dalgalanır; dalga tepelerinde mercek biçimli lentiküler bulutlar oluşur. NWS'e göre bu bulutlar dağ dalgası koşullarının görünür bir uyarısıdır ve altlarındaki rotor bölgesi türbülanslıdır. Zirvenin üzerinde duran, hareket etmiyor gibi görünen pürüzsüz bir bulut görüyorsan yukarıda sert rüzgâr olabileceğini düşün.
Öğleden sonra fırtınaları
NWS'e göre dağlık alanlarda gök gürültülü fırtınalar genellikle öğleden sonranın erken saatlerinde gelişir; bu yüzden erken başlamak ve öğlene kadar inmek önerilir. Bahar kayağında bu kuralı akılda tut.
Bulut yere indiğinde: whiteout
Met Office'e göre yerdeki bulutta görüş genellikle 50 metrenin altındadır; kar ve alçak bulut bir araya gelince fiilen sıfır görüşlü whiteout oluşur. Böyle bir durumda ne yapılacağını sis, whiteout ve görüş kaybı rehberinde anlattık.
Türkiye'de dağ havasını nereden takip etmeli?
Meteoroloji Genel Müdürlüğü'nün sitesinde, Tahminler menüsünde Kayak Merkezi Tahminleri bölümü vardır. Bu bölümde her kayak merkezi için 5 günlük hava olayı ile en düşük ve en yüksek sıcaklık tahmini, ayrıca kar kalınlıkları yayımlanır. Bu tahminleri okurken:
Verilen sıcaklığın merkezin hangi yüksekliğine ait olduğunu bilmiyorsan, zirvenin daha soğuk olacağını varsay.
Rüzgâr ve görüşü, merkezin canlı panosundan ve lift durumundan da kontrol et.
Pist dışına çıkmayı düşünüyorsan hava tahmini yetmez; çığ koşullarını da öğren. Türkiye'de Avrupa'daki gibi 1–5 seviyeli günlük çığ bülteni yayımlanmadığını çığ bülteni nasıl okunur? rehberinde anlattık.
Havayı okuyan kayakçı
Dağ havasının nasıl değiştiğini bilen biri, sabah vadideki sise bakıp günden umudunu kesmez; zirvenin güneşte olabileceğini bilir. Bu bilgi bir aktivite tatilinde pistte geçen her saati daha verimli kılar. Doğadayız'ın kış paketlerinde konaklama, skipass ve ekipman dahildir. Akşam ertesi günün tahminine birlikte bakıp hangi pistlerde buluşacağınızı planlamak da bir sosyal macera tatilinin parçasıdır. Programlar için kış aktivite tatilleri sayfasına bak.
Doğadayız Paketleri
Seviyene uygun Doğadayız paketleri
Konaklama, skipass ve ekipmanın dahil olduğu, grupla yaşanan kış aktivite tatilleri.
Kayak öğrenmenin en kolay yolu: kış aktivite tatili
Bir aktivite tatili, tatilin merkezine bir sporu koyar: ulaşım, konaklama ve yemek planlıdır, sen pistte öğrenmeye odaklanırsın. Doğadayız'ın kış aktivite tatillerinde konaklama, skipass ve kayak ya da snowboard ekipmanı her pakette yer alır; eğitim paketlerinde Türkiye Kayak Federasyonu'na bağlı eğitmenlerle temel ders verilir, tecrübe paketlerinde pistte kendi seviyende pratik yaparsın.
Programı farklı kılan grup: benzer seviyedeki insanlarla aynı pistte olmak, akşamları birlikte yemek ve gece eğlenceleri, her an yanında bir grup lideri. Tek başına katılanlar da ilk günden bu sosyal macera tatilinin bir parçası olur. Bu yüzden programlarımızı bir sosyal macera tatili olarak tanımlıyoruz.
Dağlar havayı yükselmeye zorlar; yükselen hava soğur ve içindeki nem yoğunlaşıp bulut ve yağış oluşturur. Ayrıca rüzgâr yükseklikle güçlenip sırtlarda hızlanır, föhn gibi yerel rüzgârlar ve gece oluşan enverziyonlar sıcaklığı ve görüşü birkaç saatte değiştirebilir.
Yükseldikçe sıcaklık kaç derece düşer?
Ortalama olarak her 1.000 metrede yaklaşık 6,5 °C. Kuru havada bu oran 9,8 °C'ye çıkar; bulut içindeki doymuş havada daha düşüktür ve sıcaklığa göre değişir. Met Office'in pratik ölçüsü her 300 metrede yaklaşık 2 °C'dir.
Türkiye'de kayak merkezlerinin hava tahmini nereden öğrenilir?
Meteoroloji Genel Müdürlüğü'nün sitesinde Tahminler menüsündeki Kayak Merkezi Tahminleri bölümünde her merkez için 5 günlük hava olayı ve en düşük-en yüksek sıcaklık tahmini ile kar kalınlıkları yayımlanır.
Rüzgâr soğuğu (wind chill), rüzgârın açık deriden ısıyı hızla alıp götürmesi nedeniyle hissedilen sıcaklığın gerçek hava sıcaklığından düşük olmasıdır. Türkiye'de Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nın bilgi kartına göre −5 °C'de 30 km/sa rüzgâr, −13 °C gibi hissettirir. Kanada Çevre Bakanlığı'na göre rüzgâr soğuğu −28 °C ile −39 °C arasındayken açık deri 10–30 dakikada donabilir; daha düşük değerlerde bu süre birkaç dakikaya iner. Kayakta rüzgârın bir kısmını sen yaratırsın: hızla inerken ve özellikle telesiyejde rüzgâra karşı oturduğunda deri çok çabuk soğur.
Whiteout, Amerikan Meteoroloji Derneği'nin tanımına göre gözlemcinin tekdüze beyaz bir parlaklığın içinde kalmış gibi göründüğü optik bir olaydır: kesintisiz kar örtüsü ve tekdüze kapalı gökyüzünde gölgeler, ufuk ve bulutlar kaybolur, derinlik ve yön duygusu kaybolur. İngiltere Meteoroloji Ofisi'ne göre risk, sis ya da pusun yaygın kar örtüsüyle birleştiği durumlarda artar. Kayakta bu, eğimi, tümsekleri ve pist kenarını görememek demektir. Görüş kötüleşince hızı düşür, işaretli pistte ve pist kenarındaki direklerin yakınında kal, bir seviye kolay piste geç; görüş çok azsa en yakın lift istasyonuna inip günü bitir.
Kar, bulutlarda su buharının doğrudan buza dönüşmesiyle büyüyen buz kristallerinden oluşur. Bulut damlaları 0 °C'de hemen donmaz; aşırı soğumuş halde sıvı kalır. Caltech fizikçisi Kenneth Libbrecht'e göre çoğu damla yaklaşık −10 °C civarında, havadaki bir toz zerresi gibi bir donma çekirdeği sayesinde donar; −40 °C'nin altında ise hiçbir damla sıvı kalamaz. Donan kristal, çevresindeki buharı üzerine çekerek büyür. Kristalin şeklini sıcaklık, ne kadar karmaşık olacağını ise nem belirler: yaklaşık 0 ile −4 °C arasında ince plakalar, −4 ile −10 °C arasında sütun ve iğneler, −10 ile −22 °C arasında yeniden plakalar oluşur; klasik altı kollu yıldız (dendrit) yaklaşık −15 °C civarında ve nemli havada büyür. Yere düşen kar ise sıcaklık ve rüzgârla dönüşmeye devam eder; pistte hissettiğin kar bu dönüşümün sonucudur.
